طراحی الگوی توسعه سواد داده‌ای حسابرسان برای مقابله با چالش‌های داده‌محور: رویکرد نظریه زمینه‌بنیان

مصطفی  مرادی پور; مهدی بشکوه; حسین  کاظمی

نویسندگان

مصطفی مرادی پور گروه حسابداری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0009-1549-4350
مهدی بشکوه گروه حسابداری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران. نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0003-2827-9851
حسین کاظمی گروه حسابداری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0001-6789-0816

کلمات کلیدی:

حسابرسی داده محور, سواد داده‌ای, نظریه زمینه بنیان, تحلیل داده‌های مالی, فناوری‌های نوین حسابرسی

چکیده

هدف پژوهش حاضر طراحی الگویی بومی و نظام‌مند برای توسعه سواد داده‌ای حسابرسان به‌منظور مواجهه مؤثر با چالش‌های ناشی از تحول دیجیتال و گسترش حسابرسی داده‌محور بود. این پژوهش از نظر هدف کاربردی، از نظر ماهیت کیفی و مبتنی بر رویکرد نظام‌مند نظریه زمینه‌بنیان اشتراوس و کوربین بود. مشارکت‌کنندگان شامل 15 نفر از خبرگان دانشگاهی و حرفه‌ای حوزه حسابرسی ایران بودند که در نیمه دوم سال 2024 با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی و تا دستیابی به اشباع نظری انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته 45 تا 70 دقیقه‌ای گردآوری و با استفاده از کدگذاری باز، محوری و گزینشی و روش مقایسه مداوم تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها از طریق بازبینی مشارکت‌کنندگان، ضبط و بازخوانی مصاحبه‌ها، تحلیل موازی پژوهشگران و محاسبه توافق بین کدگذاران بررسی شد که ضریب پایایی 0.91 را نشان داد. تحلیل داده‌ها به شناسایی 6 بعد اصلی، 16 مقوله محوری و 48 مفهوم منجر شد. شرایط علّی شامل انتظارات نظارتی و چالش‌های قانونی، اقتصاد داده‌محور و تحول دیجیتال در حسابرسی بود. استانداردهای حسابرسی دیجیتال، محدودیت دسترسی به داده‌های مالی، ارتباط دانشگاه و حرفه و ابزارهای دیجیتال، شرایط زمینه‌ای مدل را تشکیل دادند. کلان‌داده، بلاک‌چین و امنیت داده‌ها و اتوماسیون نیز به‌عنوان شرایط مداخله‌گر شناسایی شدند. پدیده محوری مدل، توسعه سواد داده‌ای حسابرسان از طریق تحلیل داده‌های مالی و تجاری و بهره‌گیری از هوش مصنوعی و یادگیری ماشین بود. مدیریت ریسک داده‌محور و توسعه مهارت‌های تحلیلی حسابرسان به‌عنوان راهبردهای اصلی و پایداری مؤسسات حسابرسی در عصر دیجیتال به‌عنوان پیامد نهایی استخراج شد. توسعه سواد داده‌ای حسابرسان مستلزم رویکردی یکپارچه شامل اصلاح استانداردها، توسعه زیرساخت‌های فناورانه، تقویت ارتباط دانشگاه و حرفه، آموزش مستمر و استقرار سازوکارهای مدیریت ریسک داده‌محور است. اجرای الگوی پیشنهادی می‌تواند دقت، کارایی، شفافیت و قابلیت اتکای حسابرسی را افزایش داده و پایداری مؤسسات حسابرسی را در محیط دیجیتال تقویت کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

A'Rab Mazar Yazdi, M., & Moradi, M. A. (2015). Opportunities and Challenges of Applying Big Data in Public-Sector Accounting Information Systems from Policymakers' Perspective. Accounting Financial Knowledge Research, 20(79), 50-61.

Ahmadi, Z., & Pourzamani, Z. (2024). The Role of Emotional, Organizational, and Spiritual Intelligence in Auditors' Judgment and Decision-Making in Audit Firms. Judgment and Decision-Making in Accounting, 9(3), 31-50.

Appelbaum, D., Showalter, D. S., Sun, T., & Vasarhelyi, M. A. (2021). A Framework for Auditor Data Literacy: A Normative Position. Accounting Horizons, 35(2), 5-25. https://doi.org/10.2308/HORIZONS-19-127

Arefnia, S., & Zare, M. (2015). A Study of Barriers to the Application of Big Data in Accounting and Financial Reporting. Certified Accountant(92), 110-127.

Asay, H. S., Guggenmos, R. D., Kadous, K., Koonce, L., & Libby, R. (2022). Theory Testing and Process Evidence in Accounting Experiments. The Accounting Review, 97(6), 23-43. https://doi.org/10.2308/TAR-2019-1001

Azizi, F. (2025). Foresight of the Application of Artificial Intelligence in Auditing from the Perspective of Information Science and Technology. Judgment and Decision-Making in Accounting, 13(4), 119-134.

Chandel, A. (2024). Analytics: Leveraging Real-Time Data. In Improving Entrepreneurial Processes Through Advanced AI (pp. 267). IGI Global.

Diyanti Deilami, Z., Omrani, H., & Gharibi, S. (2024). The Effect of Using Big Data Simulation on Students' Ability to Detect Fraud. Knowledge of Management Accounting and Auditing, 13(52), 47-60.

Gepp, A., Linnenluecke, M. K., O'Neill, T. J., & Smith, T. (2018). Big Data Techniques in Auditing Research and Practice: Current Trends and Future Opportunities. Journal of Accounting Literature, 40, 102-115. https://doi.org/10.1016/j.acclit.2017.05.003

Gholipour, V., & Ahmadani, A. (2024). The Role of Big Data in the Landscape of Modern Accounting. Third National Conference on New Perspectives in Accounting: Innovation, Growth, and Development in Business, Damghan. https://civilica.com/doc/2103852

Hamidian, M., & Abedini, G. (2025). Analysis of the Effective Impacts of Artificial Intelligence on Management Accounting Performance: A Study Among Company Managers. Knowledge of Management Accounting and Auditing, 16(63), 207-220. https://doi.org/10.22034/jmaak.2025.78221.4471

Hoque, Z., Parker, L. D., Covaleski, M. A., & Haynes, K. (2017). The Routledge Companion to Qualitative Accounting Research Methods. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315674797

Kalateh, M., Pourzamani, Z., & Pourbahrami, B. (2025). Investigating the Impact of Big Data on the Qualitative Characteristics of Financial Reports and the Fulfillment of Accountability Responsibility in the Public Sector. Governmental Accounting, 11(2). https://doi.org/10.30473/gaa.2025.75052.1819

Kashani Amin, R., Rahnamay Roudposhti, F., Khanmohammadi, M. H., & Badiei, H. (2025). Presenting an Ethical Model of Tendency Toward Fraud in Accounting Using a Structural Equation Modeling Approach. Knowledge of Management Accounting and Auditing, 16(62), 335-355. https://doi.org/10.22034/jmaak.2025.78325.4499

Libby, T., & Thorne, L. (2018). The Routledge Companion to Behavioural Accounting Research. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315710129

Liu, C., Muravskyi, V., & Wei, W. (2024). Evolution of Blockchain Accounting Literature from the Perspective of CiteSpace (2013-2023). Heliyon, 10(5). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e32097

Masuke, R., Middelberg, S. L., Pieter, W., & Gulko, N. (2025). Big Data Analytics and Its Influence on Management Accounting: Evidence from Southern Africa. Studia Universitatis Babes-Bolyai Negotia, 70(1). https://doi.org/10.24193/subbnegotia.2025.1.01

Mehrabi Samani, A. (2017). Identification and Analysis of Big Data in Social Auditing. Eighth National Auditing Conference, Tehran.

Paliszkiewicz, J., & Goluchowski, J. (2024). Trust and Artificial Intelligence: Development and Application of AI Technology. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781032627236

Qazavi, E. (2022). Evaluation of Big Data Adoption Using the Technology Acceptance Model in Audit Firms: A Case Study of Iraq University of Basrah].

Rahmani, R., & Razavizadeh, A. (2015). A Review of the Moral Intelligence Tool of Independent Auditors with Emphasis on Information Technology. Certified Accountant(95), 84-92.

Richins, G., Stapleton, A., Stratopoulos, T. C., & Wong, C. (2017). Big Data Analytics: Opportunity or Threat for the Accounting Profession? Journal of Information Systems, 31(3), 63-79. https://doi.org/10.2308/isys-51805

Sabri, A. A.-S., & Zamel, F. (2017). Application of Big Data in Audit Services and Its Impact on Audit Report Quality. Financial and Accounting Research, 8(25), 75-89.

Senturk, O. (2025). AI-Driven and Data-Intensive Auditing: Enhancing Sustainability and Intelligent Assurance. Journal of Accounting, Finance and Auditing Studies, 11(1), 61-71. https://doi.org/10.56578/jafas110105

Setayesh, M. H., Sadeghi, M., Masoudi, Y., & Dehdari, E. (2025). The Effect of Strategic Intelligence on Audit Quality. Judgment and Decision-Making in Accounting, 13(4), 1-26.

Shiri, M., Hamidian, M., & Jafari, S. M. (2023). Testing Auditor Professional Judgment Based on Big Data. Applied Research in Financial Reporting, 12(2), 7-37.

Sultana, R., & Emran, A. K. M. (2024). AI-Driven Big Data Transformation and Personally Identifiable Information Security in Financial Data: A Systematic Review. SSRN

Tafti, A., & Haghshenas, S. M. (2016). How Will Big Data Change Financial Reporting? Certified Accountant(81), 112-124.

Yazdanizadeh, M., & Mohammadzadeh, M. H. (2016). The Effect of Big Data Analytics on Improving Financial Reporting Processes. Certified Accountant(96), 162-170.

Yusuf, R., & Muyiwa, E. D. (2024). The Future of Accounting: Efficacy of Big Data on Accountant's Functions in the Accounting Information Systems. Asian Journal of Economics, Business and Accounting, 24(11), 162-177. https://doi.org/10.9734/ajeba/2024/v24i111549