عوامل علّی و مقوله‌های محوری اخلاق هوش مصنوعی در حسابداری

سکینه   منصوری منصورآباد; محسن احمدی; مهرداد  مرادی

نویسندگان

سکینه منصوری منصورآباد گروه حسابداری، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-9187-0826
محسن احمدی گروه حسابداری، واحد گچساران، دانشگاه آزاد اسلامی، گچساران، ایران. نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0002-2988-6509
مهرداد مرادی گروه اقتصاد کشاورزی، واحد یاسوج. دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-8158-2759

کلمات کلیدی:

هوش مصنوعی, اخلاق حسابداری, عوامل علّی, مقوله‌های محوری, نظریه داده‌بنیاد, مدل‌سازی معادلات ساختاری

چکیده

هدف این پژوهش شناسایی و تبیین عوامل علّی و مقوله محوری اخلاق هوش مصنوعی در حسابداری و بررسی تجربی تأثیر عوامل علّی بر چالش‌های اخلاقی حسابداری مبتنی بر هوش مصنوعی بود. پژوهش حاضر با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی انجام شد. در مرحله نخست، ۱۲۴ مقاله مرتبط با کاربردها و قابلیت‌های هوش مصنوعی در حسابداری بررسی و مؤلفه‌های اولیه استخراج شدند. سپس با استفاده از تحلیل سلسله‌مراتبی فازی و قضاوت خبرگان، قابلیت‌های شناسایی‌شده اولویت‌بندی شدند. در بخش کیفی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۲ نفر از خبرگان حسابداری، حسابرسی و فناوری اطلاعات مالی که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده بودند انجام شد و تحلیل داده‌ها صرفاً بر شناسایی عوامل علّی و مقوله محوری متمرکز بود. در مرحله کمّی، پرسشنامه تدوین‌شده بر اساس یافته‌های کیفی میان حسابداران، حسابرسان، دانشگاهیان و متخصصان مرتبط توزیع شد و ۲۱۲ پرسشنامه معتبر با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی تحلیل گردید. نتایج مدل ساختاری نشان داد عوامل علّی تأثیر مثبت و معناداری بر مقوله محوری چالش‌های اخلاقی حسابداری مبتنی بر هوش مصنوعی دارند (β=0.542، t=7.97، p<0.001). ضریب تعیین مقوله محوری برابر با 0.294 بود و نشان داد عوامل علّی 29.4 درصد از واریانس چالش‌های اخلاقی را تبیین می‌کنند. اندازه اثر این رابطه برابر با 0.417 و در سطح قوی بود. همچنین، مقدار Q² برابر با 0.182 به دست آمد که بیانگر قدرت پیش‌بینی قابل‌قبول مدل بود. شاخص SRMR برابر با 0.047 نیز برازش مطلوب مدل را نشان داد. یافته‌ها نشان داد چالش‌های اخلاقی هوش مصنوعی در حسابداری ریشه در عواملی مشخص شامل فقدان شفافیت الگوریتمی، محدودیت توضیح‌پذیری، پیچیدگی سیستم‌های هوش مصنوعی، فشار برای پذیرش سریع فناوری و نقص یا سوگیری داده‌ها دارند و این عوامل به‌طور معناداری چالش‌های مرتبط با شفافیت، مسئولیت‌پذیری، حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی و استقلال حرفه‌ای را تشدید می‌کنند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Ahmad, A. Y. A. B. (2024). Ethical implications of artificial intelligence in accounting: A framework for AI adoption in multinational corporations in Jordan. International Journal of Data and Network Science, 8, 401-414. https://doi.org/10.5267/j.ijdns.2023.9.014

Alles, M., Munoko, I., & Vasarhelyi, M. (2022). Ethics and the Future of Artificial Intelligence in Auditing. In M. Vasarhelyi (Ed.), Artificial Intelligence in Accounting (pp. 217-230). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003198123-12

Azarsaeid, Y., & Rostami, S. (2023). Artificial Intelligence and Ethical Decision-Making in Accounting and Auditing: An Analysis of Related Challenges.

Calado, S., & Veloso, C. M. (2025). Artificial Intelligence in Accounting: Driving Value Co-Creation, Compliance, and Ethical Transformation. In Empowering Value Co-Creation in the Digital Era (pp. 75-102). IGI Global Scientific Publishing. https://doi.org/10.4018/979-8-3373-1742-7.ch004

Dai, J., Zhang, C., Zhu, W., & Wu, Y. (2023). Ethical Impact of Artificial Intelligence in Managerial Accounting. International Journal of Accounting Information Systems, 49, 100619. https://doi.org/10.1016/j.accinf.2023.100619

Greenman, C., Esplin, D., Johnston, R., & Richards, J. (2024). An analysis of the impact of artificial intelligence on the accounting profession. Journal of Accounting, Ethics & Public Policy, 25(2), 188. https://doi.org/10.60154/jaepp.2024.v25n2p188

Imane, L. (2025). Artificial intelligence in financial auditing: Improving efficiency and addressing ethical and regulatory challenges. Brazilian Journal of Business. https://doi.org/10.34140/bjbv7n1-017

Lehner, O. M., Ittonen, K., Silvola, H., Ström, E., & Wührleitner, A. (2022). Artificial Intelligence-Based Decision-Making in Accounting and Auditing: Ethical Challenges and Normative Thinking. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 35(9), 109-135. https://doi.org/10.1108/AAAJ-09-2020-4934

Losbichler, H., & Lehner, O. M. (2021). Limits of artificial intelligence in controlling and the ways forward: a call for future accounting research. Journal of Applied Accounting Research, 22(2), 365-382. https://doi.org/10.1108/JAAR-10-2020-0207

Marina, A. G., Sitea, D. M., & Bogoslov, I. A. (2025). Auditor 4.0: The Hybrid Auditor-Integrating Artificial Intelligence, Professional Judgment and Ethical Accountability. Revista Economică, 77(2). https://doi.org/10.56043/reveco-2025-0014

Munoko, I., Brown-Liburd, H. L., & Vasarhelyi, M. (2020). The Ethical Implications of Using Artificial Intelligence in Auditing. Journal of Business Ethics, 167(2), 209-234. https://doi.org/10.1007/s10551-019-04407-1

Noorollahzadeh, N., & Sadeghi, M. (2024). Ethical Consequences of Artificial Intelligence (AI) Adoption in Financial Decision-Making. Accounting and Management Perspective, 7(99), 50-60.

Rahmati, A., & Esmaili-kia, G. (2025). Technological, organizational, and environmental factors affecting the adoption of artificial intelligence in auditing First National Conference on Professional Ethics and Social Responsibility in Management and Financial Sciences with an Islamic Approach,

Rodgers, W., Fayi, S., Al-Refiay, H., & Murray, J. (2020). Applications of Artificial Intelligence Algorithms in the Ethics of Managerial Accounting. China Management Accounting Review, 1, 116-130.

Silva, R., Costa, P., & Oliveira, L. (2025). The Auditing Profession and Artificial Intelligence: A Focus on Human Judgment and Accountability. Journal of Business Ethics, 186, 345-367.

Sitanala, T. F., & Batkunde, A. A. (2025). Artificial Intelligence in Public Sector Auditing: Opportunities, Risks, and Ethical Considerations. International Journal of Economic Literature, 3(1), 45-61.

Zaky, A. M. A. F., & Widuri, R. (2025). How Does Risks And Ethical Issues Impact The Adoption Of Artificial Intelligence In Auditing? Journal of Theoretical and Applied Information Technology, 103(5), 1877-1890. https://jatit.org/volumes/Vol103No5/18Vol103No5.pdf

Zhang, C., Zhu, W., Dai, J. A. U. W. Y., & Chen, X. (2023). Ethical impact of artificial intelligence in managerial accounting. International Journal of Accounting Information Systems, 49. https://doi.org/10.1016/j.accinf.2023.100619